Nadzór merytoryczny, metodyczny i językowy nad lekcjami pełni portal edukacyjny

Autor lekcji: Stacja Morska Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Helu, Błękitna Szkoła, przygotowała lekcję o fokach.

Płetwonogie wiodą wodno-lądowy tryb życia. Foki na lądzie poruszają się dość niezgrabnie, w wodzie natomiast czują się znakomicie. Potrafią pływać zarówno na grzbiecie, jak i na brzuchu oraz są dobrymi nurkami. Na lądzie zwykle odpoczywają i godzinami wygrzewają się na słońcu. Mają doskonały słuch pomimo braku małżowin usznych.

Foki potrafią spać unosząc się na powierzchni wody, pod wodą lub na lądzie. Foki szare są płochliwe i ostrożne, dorosłe niechętnie wędrują, jednak młode często wybierają się na długie wycieczki (nawet ponad 1000 km). Foki pospolite oddalają się od swoich siedlisk najwyżej o 10-15 km, są płochliwe, ale zarazem ciekawskie i często obserwują kąpiących się ludzi lub przepływające łodzie. Nerpy spędzają życie na lodzie, na przepływających krach. Są bardzo czujne, ale i ciekawskie, podobnie jak ich "pospolite kuzynki".

Foki grenlandzkie należą do wędrowców, zwykle podróżują w zwartych, licznych grupach, przy czym zachowują się dość hałaśliwie. Kapturniki są uważane za jedne z najbardziej zaczepnych i wojowniczych fok, a polowania na nie bywają często niebezpieczne. Wśród płetwonogich morsy to zwierzęta najbardziej stadne, które często można spotkać na lądzie w znacznym towarzystwie. Zdarza się, że dorosłe tworzą odrębne stada, a więc osobno przebywają samce i osobno samice z potomstwem.
W diecie fok obecne są ryby, skorupiaki, małże, kałamarnice. Bywa także, że gatunki ptaków nurkujących także mogą stać się smacznym kąskiem dla foki. Morsy, oprócz ryb, preferują bezkręgowce denne, mięczaki, ślimaki, krewetki, niektóre zaś z nich polują także na foki i małe walenie.

Gody

Termin rozrodu jest różny od gatunku, a nawet populacji. Termin godów bałtyckich fok szarych i obrączkowanych jest podobny i zaczyna się w marcu. W tym czasie także do zakładania rodziny przystępują foki grenlandzkie. Foki pospolite łączą się w pary we wrześniu i na początku października. Gody odbywają się w wodzie i często poprzedzane są walkami samców. Foki kapturowe niejednokrotnie w takich walkach odnoszą krwawe rany, zaś wezwaniem do boju jest w tym wypadku nadmuchany, potężny pęcherz.



Ciąża u płetwonogich trwa około roku. Foki grenlandzkie, szare i obrączkowane rodzą się na przełomie lutego i marca. Trochę później przychodzą na świat kapturniki (marzec/kwiecień). Morsy wydają swe potomstwo na świat na wiosnę, w okresie od kwietnia do czerwca, zaś foki pospolite rodzą się od maja do lipca.

Miejsce i czas narodzin fok są różne w zależności od gatunku. Pierwsze tygodnie życia młode spędzają u boku matki, gdzie odżywiają się tłustym mlekiem, przybierając na wadze około 2 kg dziennie.
Foki szare zazwyczaj rodzą się na lodzie lub na lądzie. Na świat przychodzi jedno młode pokryte gęstym, kremowym futrem zwanym lanugo, które traci podczas linienia po ukończeniu około 3 tygodni. W chwili narodzin mierzy około 90 cm i osiąga wagę od 11-20 kg. Pozostaje na miejscu urodzenia przez około 6 tygodni przesypiając ten czas, z krótkimi przerwami na posiłek. Po tym czasie wchodzi do wody zaczynając samotne życie, przechodząc na dietę rybną. Natomiast foki pospolite rodzą się na brzegu, z dala od stada. Młode traci lanugo już w łonie matki, tak więc na świat przychodzi w dorosłej szacie. Noworodek waży 8-12 kg. Samice są bardzo troskliwe o swoje potomstwo. W razie niebezpieczeństwa uderza młode płetwami, aby w ten sposób zepchnąć je do wody. Również pod opieką matki przechodzą naukę pływania i polowania. U fok obrączkowanych młode rodzą się zawsze na lodzie. Jeżeli w tym czasie lód pokryty jest śniegiem, matka robi w nim norkę, na końcu której znajduje się gniazdo oraz zejście do wody. Młode jest tam bezpiecznie ukryte przed drapieżnikami i przed polującymi na nie ludźmi. Po urodzeniu młoda foka pokryta jest gęstym lanugo, które traci podczas dwumiesięcznego okresu ssania. Foki grenlandzkie i foki kapturowe rodzą się na lodzie. Nowo narodzone foki grenlandzkie pokryte są białym futerkiem, które u niektórych osobników może być przez parę dni zabarwione na żółto. Z upływem czasu stopniowo zmieniają swój kolor przyjmując ubarwienie osobników dojrzałych. Młode w chwili narodzin ważą ok. 10 kg przy wzroście około 85 cm. Natomiast szczeniaki fok kapturowych ważą około 20-30 kg i osiągają wielkość 87-115 cm. Na świat przychodzą w ładnym ciemnym futerku, niebiesko-szarym na grzbiecie i kremowym pod spodem. W takim ubranku pozostają do lata, następnie po linieniu przyjmują sierść dorosłą. Młode foczki karmione są mlekiem matki tylko przez 4 dni, najkrócej wśród wszystkich ssaków. Narodziny morsów odbywają się również na lodzie, a noworodek mierzy 1-1,2 m i waży 45-75 kg. Młode rodzą się bez kłów, które wyżynają im się w młodym wieku. Mama bardzo troskliwie opiekuje się potomstwem i w razie niebezpieczeństwa bardzo zaciekle broni malca.

Obowiązuje tu zasada pozostawienia zwierzęcia w jego naturalnym siedlisku, po stwierdzeniu, że nie potrzebuje ono naszej pomocy. W tym celu można zorganizować grupę ochotników, którzy z możliwie najdalszej odległości będą chronić fokę przed innymi ludźmi lub zwierzętami np. psami, które są w stanie zakłócić spokój malca. Bardzo możliwe, że mama młodej foki spłoszyła się naszą obecnością i uciekła do wody, jednak może do dziecka wrócić nawet po 24 godzinach. O fakcie znalezienia foczki najlepiej powiadomić Stację Morską Uniwersytetu Gdańskiego w Helu (tel. 058 6750836), gdzie specjaliści przyjadą na wezwanie, ocenią stan zwierzęcia i zorganizują opiekę.

Jest największą z fok, obok pospolitej i obrączkowanej, zamieszkującą Bałtyk. Samce dorastają do 250 cm, osiągając ciężar 310 kg, samice są nieco mniejsze - ich maksymalna długość wynosi ok. 210 cm, a ciężar 200 kg. Ubarwienie jest bardzo różnorodne, od ciemnobrązowego do jasnoszarego, jednak samce są zawsze ciemniejsze z jasnymi plamami, samice jaśniejsze z ciemnymi plamami na grzbiecie. Mają wydłużony, przypominający psi pysk.

Jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych na świecie gatunków płetwonogich. Dorosłe osobniki osiągają długość od 170-190 cm i ważą od 110 do 150 kg. Samice są zawsze nieco mniejsze od samców o barwie brązowo-szarej z ciemniejszymi, małymi plamkami na całym ciele. Charakterystyczna jest mała "kocia" głowa i duże osadzone blisko siebie oczy.

Zwana również nerpą, jest najmniejszą z bałtyckich fok. Samce są niewiele większe od samic. Jest to gatunek arktyczny, występujący jako relikt na Bałtyku. Ubarwienie ciała jest zwykle szarobrązowe, z charakterystycznymi jasnymi liniami w kształcie wydłużonych pierścieni, od których pochodzi nazwa gatunku.

Zamieszkuje Morze Arktyczne i jest zwana również foką siodlastą. Nazwa ta pochodzi od charakterystycznego ubarwienia, które jest żółtawe lub srebrnobiałe z czarną, siodłowatą plamą w kształcie półksiężyca na grzbiecie. Głowa ich jest czarna. Dorosłe samce dorastają do 190 cm i osiągają wagę do 135 kg, natomiast samice są nieco mniejsze (długość 180 cm i waga 120 kg).

Dorosłe foki kapturowe są srebrnoszare z rzadkimi, ciemnymi plamami. Samce są bardzo charakterystyczne, bowiem nad nosem i górną częścią głowy mają worek skórny. Po nadmuchaniu przybiera on kształt kaptura i stąd pochodzi nazwa tej foki. Samce są większe od samic, osiągają długość ciała 2,6 m i ważą 300-400 kg. Samice natomiast dorastają do 2 m i ważą 145-300 kg.

Szczególną cechą tych dużych i masywnych zwierząt są potężne kły, które mogą dorastać do 75 cm. Samce dorastają do 3,6 m i ważą 1900 kg, zaś samice są mniejsze (3 m i 1200 kg). Ich skóra jest gruba, twarda i pomarszczona oraz prawie całkowicie pozbawiona włosia, o barwie szarej lub cynamonowo-brązowej. Morsy zanurzając się w zimnej wodzie stają się jaśniejsze, natomiast po wynurzeniu ich skóra przybiera kolor czerwony, co jest związane z krążeniem krwi.

W krajach północy w dalszym ciągu ssaki morskie są przedmiotem polowań. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych zabijano co roku dziesiątki tysięcy fok grenlandzkich. Obecnie myślistwo na przemysłową skalę zostało zakończone. Ludzie zamieszkujący Arktykę zabijają tyle zwierzyny, ile im potrzeba. Również liczebność morsa została znacznie ograniczona w XIX i XX wieku. Mimo że połowy zostały ograniczone, istotny problem stanowi kłusownictwo. Na foki kapturowe nadal poluje się na Grenlandii, ale także wiele z nich ginie zaplątanych w rybackie sieci. Przyłów, czyli przypadkowe złowienie foki, jest największym zagrożeniem tych zwierząt w Bałtyku. Ofiarami przyłowu są najczęściej młode foki.

Zanieczyszczenia środowiska, a zwłaszcza duża koncentracja związków chlorowcopochodnych powoduje, że foki łatwiej zapadają na wszelkie choroby np. związane ze zmianami patologicznymi narządów rodnych. W związku z tym foki nie zachodzą w ciążę, występują poronienia lub młode rodzą się chore.

Brak spokoju w siedlisku - zbyt duży rozwój turystyki i ekspansja człowieka na obszary nadmorskie powoduja, że zwierzęta uciekają ze swoich tradycyjnych siedlisk w miejsca spokojne.

Ssaki morskie od najdawniejszych czasów były przedmiotem polowań. Zarówno było to zajęcie ludności eskimoskiej, jak i ludzi zamieszkujących rejon wybrzeży Zatoki Puckiej. Uzyskiwano z nich mięso, tłuszcz i skórę, a w przypadku morsów również kły. Kaszubi uważali, iż mięso focze jest posiłkiem postnym i zwykle suszyli je lub zasolone przechowywali w beczkach. Skóra, zwłaszcza młodych zwierząt, była cennym produktem do wyrobu futer, tłuszcz zaś był wykorzystywany do wyrobu lamp. Ludzie północy wykorzystywali skórę fok i morsów jako okrywę kajaków, z kłów morsów wytwarzano broń i ozdoby.

Do polowania na foki Eskimosi i Kaszubi używali podobnych urządzeń. Jednym z nich było narzędzie kolne o nazwie beka, które polujący wbijał w zwierzę podpływające pod przygotowany w lodzie otwór.

Zabiegi rehabilitacyjne stosuje się u zwierząt chorych, znajdowanych na brzegu lub złowionych w sieci. Najczęściej zabiegom leczniczym i wspomagającym poddaje się młode foczki, które utraciły kontakt z karmiącą matką. Dzieje się tak zazwyczaj wtedy, gdy matka zostaje odstraszona od miejsca porodu, pozostawiając na brzegu młode foczę. Zabiegi lecznicze u młodych fok polegają głownie na regularnym podawaniu rybiej papki z witaminami, nauce jedzenia i łowienia żywych ryb. Dorosłe chore foki leczy się zabiegami odpowiednimi do stwierdzonej choroby (odpasożycenie, odtrucie, likwidacja zrażeń i kontuzji).

W momencie gdy gatunek jest zagrożony wyginięciem, ważnym elementem aktywnej ochrony staje się stworzenie stada rozrodczego, którego przychówek jest przeznaczony do celów introdukcyjnych.


zespół basenów hodowlanych, gdzie realizowany jest fragment projektu odtworzenia i ochrony fok szarych w rejonie południowego Bałtyku.

Przychówek po odkarmieniu przez matki i po opanowaniu umiejętności polowania na żywe ryby jest wypuszczany do środowiska naturalnego.

Monitoring polega na śledzeniu migracji fok wypuszczanych na wolność. Wcześniej są one znakowane. Każda otrzymuje numer indentyfikacyjny, jeden plastikowy zostaje przyczepiony do tylniej płetwy, drugi wymrażany jest na ciele.

Znaczek zawiera pierwszą literkę państwa, z którego pochodzi foka, i numer.	Dodatkowo, pod skórę, zwykle u nasady ogona, wczepia się mikroczip - miniaturową płytkę z zakodowanym numerem.

Niektóre z fok zostają zaopatrzone w transmitery satelitarne. Ich sygnały (pozycja geograficzna, głębokość nurkowa, szybkość pływania i temperatura) przez satelitę dostarczane są do laboratorium zbierającego dane. Wiadomości te pozwalają ocenić ich kondycję, oznaczyć miejsca odpoczynku podczas wędrówek i obszar występowania.

Ochrona siedlisk polega na wprowadzeniu specjalnych obszarów lub okresów ochronnych w rejonach rozrodu i bytowania samic ze swym potomstwem.

Odtworzenie historycznych siedlisk tych zwierząt. Na polskim wybrzeżu miejscem najliczniejszego przebywania fok w ubiegłym wieku była piaszczysta łacha, zwana Ryfem Mew. Miejscem ostoi może być także Mewia Łacha w rejonie ujścia Wisły i Cypel Helski.

Ciekawostki

• Nazwa łacińska foki szarej (Haliochoerus grypus) pochodzi z greki i oznacza "mała świnia morska".
  
• Wiek martwych fok badacze określają na podstawie ilości kręgów na korzeniach kłów, podobnie jak wiek drzew określa się po liczbie słojów na pniach.
  
• Foki w przeciwieństwie do człowieka nie mają gruczołów regulujących wydzieliny oczne, dlatego wydaje się, że foki płaczą.
  
• Foki żyją około 30-40 lat na wolności, w niewoli natomiast żyją dłużej.
  
• Prawie regułą jest fakt częstych poronień u pierworódek fok szarych zarówno w warunkach naturalnych, jak i sztucznych.
  
• Jedyne fokarium w Polsce znajduje się w Helu, gdzie można obserwować sześć osobników gatunku foki szarej (Balbin - najstarsza foka, Julek, Unda Marine, Agata, Ewa, Ania). Do tej pory przyszło tu na świat osiem szczeniaków o imionach: Adam, Bojka, Cypel, Cuma, Depka, Denega, Dulka, Dryf.
  

Płetwonogie z cyrku

Zwierzęta, które biorą udział w cyrkowych pokazach, bardzo często mylnie określane są mianem fok. Natomiast są to uchatki - kuzynki fok zaliczane do tego samego podrzędu. Foki, w odróżnieniu od uchatek, nie mają małżowin usznych, mają krótkie, owłosione płetwy. Pływają za pomocą tylnych płetw i wykorzystują przy tym ruchy całego ciała. Są to ssaki bardziej związane z wodą, w przeciwieństwie do uchatek. Uchatki mają małżowiny uszne - stąd ich nazwa, mają dłuższe i częściowo owłosione płetwy, dzięki którym potrafią klaskać. Tylne płetwy podwijają do przodu i opierając się na nich, sprawnie poruszają się po lądzie. Uchatki do pływania używają przednich płetw i wyglądają w wodzie jakby fruwały. Uchatki najczęściej możemy spotkać w cyrkach, ponieważ ich poziom inteligencji i możliwości w budowie anatomicznej pozwalają na tresurę tych zwierząt.